Afyonkarahisar Sağlık Bilimleri Üniversitesi (AFSÜ) 2026-2027 Akademik Yılı Açılış Töreni'nde konuşan Anayasa Mahkemesi Başkanı Kadir Özkaya, geçtiğimiz günlerde meydana gelen elim olayda hayatını kaybeden vatandaşları anarak yakınlarına başsağlığı diledi. Üniversite yönetimine teşekkür eden Özkaya, öğrencilerle bir araya gelmekten duyduğu memnuniyeti dile getirerek yeni eğitim-öğretim yılının hayırlı ve verimli geçmesini temenni etti.
ÜNİVERSİTELER GELECEĞİN İNSAN KAYNAĞINI YETİŞTİRİYOR
Üniversitelerin yalnızca bilgi ve diploma kazandıran kurumlar olmadığını belirten Özkaya, bu kurumların bilimsel üretimin ve özgür düşüncenin gelişmesinde önemli rol üstlendiğini söyledi. Üniversitelerin sorgulayan, araştıran ve topluma yön veren bireyler yetiştirdiğini ifade eden Özkaya, bir ülkenin geleceğini belirleyen temel unsurun yetişmiş insan kaynağının niteliği olduğunu vurguladı. Özkaya, “Bilindiği üzere üniversiteler yalnızca bilgi ve diploma kazandıran kurumlar değildir. Aynı zamanda bilginin üretildiği, düşüncelerin özgürce tartışıldığı, insanlığın ortak birikiminin geliştirildiği, hukuk ve adalet bilincinin güçlendirildiği bilim yuvalarıdır. Bu çatıların altında sorgulayan, araştıran, üreten ve topluma yön veren zihinler yetişir” ifadelerini kullandı.
ANAYASAYI TOPLUMSAL SÖZLEŞME OLARAK TANIMLADI
Anayasanın devlet organlarının görev ve yetkilerini düzenlemenin yanı sıra bireylerin hak ve özgürlüklerini de güvence altına aldığını belirten Özkaya, kamu gücünün hukukla sınırlandırılmasının önemine dikkat çekti. Anayasal düzenin farklı düşünce, inanç ve yaşam tarzlarına sahip bireylerin barış içinde yaşayabilmesinin temel güvencesi olduğunu kaydetti. Özkaya, “Anayasa; devletin mimarisini, temel organlarının yetki sınırlarını ve bu organların birbirleriyle olan ilişkilerini düzenlerken, eş zamanlı olarak bireyin hak ve özgürlük alanını çizen en üstün toplumsal sözleşmedir. Kamu gücünün keyfiliğe kaçmasını önlemek, iktidarı hukukla sınırlandırmak ve insan onurunu korumak anayasal düzenin varlık sebebidir” dedi.
BİLİMSEL ÖZGÜRLÜK VE ÜNİVERSİTE ÖZERKLİĞİ
Anayasa'nın 2. maddesinde yer alan “insan haklarına saygılı devlet” ilkesinin temel hak ve özgürlüklerin korunmasındaki önemine değinen Özkaya, yaşam hakkından sağlık hizmetlerinden yararlanmaya, düşünce ve ifade özgürlüğünden mülkiyet hakkına kadar birçok hakkın anayasal güvence altında bulunduğunu belirtti. Bilim ve sanat özgürlüğünü düzenleyen Anayasa'nın 27. maddesine dikkat çeken Özkaya, herkesin bilim ve sanatı öğrenme, öğretme, açıklama, yayma ve araştırma hakkına sahip olduğunu söyledi. Anayasa'nın 130. maddesiyle üniversitelerin bilimsel özerkliğinin güvence altına alındığını belirten Özkaya, “Bilimsel özerklik, üniversitelerin eğitim, öğretim, araştırma ve yayın faaliyetlerini bilimsel esaslar doğrultusunda serbestçe planlayabilmelerini ve yürütebilmelerini gerektirmektedir” ifadelerini kullandı. Anayasa Mahkemesinin kararlarında üniversite özerkliğine hassasiyetle yaklaşıldığını aktaran Özkaya, akademisyenlerin derslerinde bilimsel konuları güncel gelişmelerle ilişkilendirebilmesinin akademik özerkliğin bir parçası olarak değerlendirildiğini kaydetti.
TEMEL HAKLARIN SINIRLANDIRILMASINDA ÖLÇÜLÜLÜK VURGUSU
Özgürlüğün sınırsız bir serbestlik anlamına gelmediğini belirten Özkaya, bireylerin haklarını kullanırken başkalarının haklarına saygı göstermesi ve toplumsal sorumluluk bilinciyle hareket etmesi gerektiğini ifade etti. Anayasa'nın 13. maddesinin temel hak ve özgürlüklerin hangi şartlarda sınırlandırılabileceğini düzenlediğini hatırlattı. Özkaya, “Bu maddeye göre temel hak ve hürriyetler, özlerine dokunulmaksızın yalnızca Anayasa’nın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere bağlı olarak ve ancak kanunla sınırlanabilir. Bu sınırlamalar ise Anayasa’nın sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin gereklerine ve en önemlisi ölçülülük ilkesine aykırı olamaz” dedi.
“ADALET, ÖMRÜ UZATIR”
Hukuk devletinin kamu gücünün hukukla sınırlandırıldığı, bireysel hakların korunduğu ve idarenin yargı denetimine tabi olduğu bir sistemi ifade ettiğini belirten Özkaya, bu anlayışın toplumsal hayattaki en önemli karşılığının adalet olduğunu söyledi. Adalet duygusunun zedelenmesinin toplumdaki güven bağlarını ve birlikte yaşama iradesini olumsuz etkilediğini kaydetti. Adaletin yalnızca mahkemelerin görevi olarak görülmemesi gerektiğini dile getiren Özkaya, “Bir insan da bir devlet de uzun ömürlü olmak isterse adaletli olmalıdır. Çünkü adalet, ömrü uzatır” ifadelerini kullandı.
GENÇLERE ADALETİ REHBER EDİNİN ÇAĞRISI
Öğrencilere meslek hayatlarına ilişkin tavsiyelerde bulunan Özkaya, bilgi ve başarı kadar bunların doğru ve ahlaki biçimde kullanılmasının da önemli olduğunu belirtti. Gençlerin ileride hangi mesleği icra ederlerse etsinler adaleti temel ölçüt olarak benimsemeleri gerektiğini ifade etti. Özkaya, “Dolayısıyla ömrünüz boyunca hangi mesleği icra ederseniz edin, hangi makama gelirseniz gelin, pusulanız her zaman adalet olsun. Başarı yakalamak, bilgiyle donanmak ve ülkeye hizmet etmek elbette çok kıymetlidir. Fakat tüm bu kazanımları anlamlı kılan, elinizdeki bilgi ve gücü doğru, ahlaki ve adil bir biçimde kullanabilmenizdir” dedi.
ANAYASA YARGISININ TARİHSEL GELİŞİMİNİ ANLATTI
Anayasa yargısının kamu gücünün hukukla sınırlandırılması ve anayasanın üstünlüğünün korunması amacıyla ortaya çıktığını belirten Özkaya, modern anayasa yargısının ilk önemli örneklerinden birinin 1803 yılında Amerika Birleşik Devletleri Yüksek Mahkemesinin verdiği kararla görüldüğünü söyledi. Avrupa'da ise Avusturyalı hukukçu Hans Kelsen'in öncülüğünde kanunların anayasaya uygunluğunu denetleyen özel mahkemelerin kurulması anlayışının geliştiğini aktardı. Türkiye'deki anayasal gelişmelerin Osmanlı Devleti'nin son dönemlerine uzandığını ifade eden Özkaya, Tanzimat Fermanı ve 1876 Kanun-ı Esasi ile devlet yönetiminin hukuk kurallarıyla sınırlandırılması yönünde adımlar atıldığını kaydetti. Cumhuriyet döneminde 1921 ve 1924 anayasalarıyla millî egemenlik ilkesinin güçlendirildiğini belirten Özkaya, 1961 Anayasası ile Anayasa Mahkemesinin kurulduğunu ve Mahkemenin 1962 yılında faaliyete geçtiğini hatırlattı.
BİREYSEL BAŞVURU 2012'DE UYGULANMAYA BAŞLADI
1982 Anayasası döneminde Anayasa Mahkemesinin yapısı, görevleri ve denetim yetkilerinde çeşitli düzenlemeler yapıldığını belirten Özkaya, 2010 yılında gerçekleştirilen anayasa reformuyla bireysel başvuru yolunun hukuk sistemine kazandırıldığını söyledi. 23 Eylül 2012'de uygulanmaya başlayan bu yöntemle, temel hak ve özgürlüklerinin kamu gücü tarafından ihlal edildiğini düşünen kişilere diğer başvuru yollarını tükettikten sonra Anayasa Mahkemesine başvurma imkanı tanındığını ifade etti. 2017 yılında yapılan anayasa değişiklikleriyle Cumhurbaşkanlığı hükûmet sistemine geçildiğini ve Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin anayasaya uygunluğunu denetleme görevinin de Mahkemenin yetki alanına girdiğini belirten Özkaya, Anayasa Mahkemesinin görevlerini şöyle sıraladı: “Mahkememiz, kanunların, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin Anayasa’ya uygunluğunu denetler. Bireysel başvuru yoluyla temel hak ve özgürlüklerin korunmasına yönelik ihlal iddialarını karara bağlar. Anayasa’da belirtilen üst düzey kamu görevlilerini Yüce Divan sıfatıyla yargılar. Siyasi partilere ilişkin davaları ve mali denetim görevlerini yerine getirir. Bunun yanında Anayasa’nın kendisine verdiği diğer görevleri de yürütür.”
TIP VE HUKUK İNSAN ONURUNDA BULUŞUYOR
Tıp ve hukukun farklı disiplinler olmasına rağmen insanı merkeze alan ortak bir amaca sahip olduğunu belirten Özkaya, sağlık alanında insan yaşamının, hukukta ise insan onuru ve adaletin temel değerler arasında bulunduğunu söyledi. Özkaya, “Bir başka söyleyişle tıbbın merkezinde insan hayatı, hukukun merkezinde ise insan onuru ve adalet vardır” ifadelerini kullandı. Hekimlerin doğru teşhis ve tedavi için gösterdiği özen ile hukukçuların maddi gerçeği ortaya çıkarmak için yürüttüğü çalışmalar arasında benzerlik bulunduğunu belirten Özkaya, her iki mesleğin de bilgi, tecrübe, vicdan ve sorumluluk gerektirdiğini kaydetti.
SAĞLIK HAKKININ ANAYASAL GÜVENCELERİNE DEĞİNDİ
Anayasa'nın 17. maddesinin yaşama, maddi ve manevi varlığı koruma ve geliştirme hakkını güvence altına aldığını hatırlatan Özkaya, 56. maddede sağlık hakkı ile sağlık hizmetlerinin yerine getirilmesinde devletin sorumluluklarının düzenlendiğini belirtti. Devletin insan yaşamını ve sağlığını koruyacak etkili bir hukuki ve idari sistem oluşturma yükümlülüğünün bulunduğunu ifade eden Özkaya, bu sorumluluğun sağlık hizmetlerinin planlanması, yürütülmesi, denetlenmesi ve ortaya çıkan zararların giderilmesini de kapsadığını söyledi.
ANAYASA MAHKEMESİNİN SAĞLIK KARARLARINI PAYLAŞTI
Anayasa Mahkemesinin bireysel başvuru kapsamında sağlık hizmetlerinden kaynaklanan sorunları temel hak ve özgürlükler yönünden değerlendirdiğini belirten Özkaya, teşhis ve tedavi süreçlerinde gerekli dikkat ve özenin gösterilmesi, hastaların tıbbi müdahalelerin riskleri konusunda bilgilendirilmesi ve rızalarının alınması gibi konularda kararlar verildiğini aktardı. Sağlık hizmetlerinin uygun koşullarda sunulması ve tıbbi uygulamalardan kaynaklanan zararların giderilmesinin de Mahkemenin değerlendirdiği konular arasında bulunduğunu kaydeden Özkaya, bu kararların insan yaşamı ve sağlığının korunması bakımından devletin yükümlülüklerini ortaya koyduğunu ifade etti.
TIBBİ UYGULAMALARDA SOMUT OLAYIN KOŞULLARI ESAS ALINMALI
Tıbbi müdahalelerin belirli riskler taşıdığını ve her uygulamanın istenilen sonucu vermesinin mümkün olmadığını belirten Özkaya, olumsuz sonuçlanan her müdahalenin doğrudan tıbbi hata veya hukuki sorumluluk anlamına gelmediğini vurguladı. Değerlendirmelerde somut olayın koşullarının, tıbbi standartların ve sağlık çalışanının gerekli dikkat ve özeni gösterip göstermediğinin dikkate alınması gerektiğini söyledi. Bu tür uyuşmazlıklarda hakimlerin tıbbi uzmanlık bilgisinden yararlanmasının önemine değinen Özkaya, bilirkişi raporlarının yeterliliğinin değerlendirilmesi ve kararların ilgili, yeterli gerekçelere dayandırılması gerektiğini kaydetti.
HASTA VE HEKİM HAKLARI ARASINDA DENGE VURGUSU
Sağlık uyuşmazlıklarında hastaların ve yakınlarının haklarının korunması kadar sağlık çalışanlarının emeğinin ve mesleki sorumluluklarının da hakkaniyetle değerlendirilmesi gerektiğini belirten Özkaya, yargılamalarda bütün tarafların haklarının gözetilmesinin önemine dikkat çekti. Özkaya, “Hekimlerin hata yapma korkusuyla mesleklerini icra edemez hale gelmeleri, sağlık hizmetlerinin niteliğini olumsuz etkileyebilir. Aynı şekilde hastaların karşılaştıkları zararlar karşısında etkili bir hukuki korumadan yoksun bırakılmaları da hukuk devleti ilkesiyle bağdaşmaz” dedi.
