Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluş süreci, Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün 19 Mayıs 1919’da Samsun’a çıkmasıyla başlayan Milli Mücadele döneminde şekillendi. Erzurum Kongresi sırasında Mazhar Müfit Kansu’ya zaferin ardından kurulacak hükümet biçiminin Cumhuriyet olacağını ifade eden Atatürk, bu düşüncesini dönemin koşulları nedeniyle bir süre açıklamadı. 23 Nisan 1920’de Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin açılmasıyla millet egemenliğine dayalı yönetimin temelleri atılırken, 24 Temmuz 1923’te imzalanan Lozan Barış Antlaşması ile Türkiye’nin bağımsızlığı uluslararası alanda tanındı. Ankara’nın 13 Ekim 1923’te başkent ilan edilmesinin ardından devletin yönetim biçiminin belirlenmesi gündeme geldi. 27 Ekim 1923’te hükümetin istifasının ardından yeni hükümetin kurulamaması üzerine yaşanan siyasi gelişmeler, Cumhuriyet’in ilanına giden süreci hızlandırdı.
ÇANKAYA KÖŞKÜ’NDE CUMHURİYET KARARI AÇIKLANDI
28 Ekim 1923 akşamı Mustafa Kemal Paşa, yakın çalışma arkadaşlarını Çankaya Köşkü’nde düzenlenen akşam yemeğinde bir araya getirdi. Yemekte İsmet Paşa, Kazım Paşa, Fethi Bey, Kemalettin Sami Paşa, Halit Paşa, Rize Milletvekili Fuat Bey ve Afyonkarahisar Milletvekili Ruşen Eşref Bey de bulundu. Atatürk, yemek sırasında arkadaşlarına Cumhuriyet’in ertesi gün ilan edileceğini bildirdi. Bu kararın ardından yapılacak çalışmalar ele alındı ve Mustafa Kemal Paşa, İsmet Paşa ile birlikte 1921 Anayasası’nın bazı maddelerini değiştiren kanun teklifini hazırladı. Atatürk, yıllar sonra Nutuk’ta o akşamı anlatırken, “Yarın Cumhuriyet ilan edeceğiz” sözünü kullandığını ve toplantıda bulunan arkadaşlarının bu düşünceye katıldığını aktardı. Çankaya Köşkü’nde alınan karar, ertesi gün Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde görüşülecek anayasa değişikliğinin temelini oluşturdu.
CUMHURİYET 29 EKİM 1923’TE İLAN EDİLDİ
29 Ekim 1923’te Türkiye Büyük Millet Meclisi, Cumhuriyet’in ilanını öngören anayasa değişikliği teklifini görüşmek üzere toplandı. Anadolu Ajansının arşivinde yer alan dönemin Fransızca bültenlerine göre Meclis oturumu saat 18.00’de başladı. Anayasa Komisyonunca hazırlanan teklifin görüşülmesinin ardından 1921 Anayasası’nda değişikliğe gidilerek “Türkiye Devleti’nin şekli hükümeti Cumhuriyet’tir” hükmü kabul edildi. Saat 20.30’da yapılan oylamada oturuma katılan 158 milletvekilinin tamamının oyuyla Cumhuriyet ilan edildi. Mecliste alınan karar, “Yaşasın Cumhuriyet” sesleri ve alkışlarla karşılandı. Böylece Türkiye Devleti’nin yönetim biçimi resmen belirlenirken, millet egemenliğine dayalı yönetim anlayışı anayasal güvenceye kavuştu. Cumhuriyet’in ilanıyla birlikte devlet başkanlığı meselesi de çözüme kavuşturuldu ve aynı gün cumhurbaşkanlığı seçimine geçildi.
ATATÜRK TÜRKİYE CUMHURİYETİ’NİN İLK CUMHURBAŞKANI OLDU
Cumhurbaşkanlığı seçiminde 158 milletvekilinin tamamının oyunu alan Gazi Mustafa Kemal Paşa, Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk cumhurbaşkanı seçildi. Meclis kürsüsünden yaptığı konuşmada Milli Mücadele boyunca Türk milletinin gösterdiği kararlılığa değinen Atatürk, konuşmasını “Türkiye Cumhuriyeti mesut, muvaffak ve muzaffer olacaktır” sözleriyle tamamladı. Cumhuriyet’in ilanının ardından ilk hükümeti kurma görevi İsmet Paşa’ya verilirken, Fethi Bey Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlığına seçildi. Cumhuriyet’in ilanı 29 Ekim gecesi ve ertesi gün çeşitli etkinliklerle kutlandı. 26 Ekim 1924’te yayımlanan kararnameyle kutlamaların 101 pare top atışı ve düzenlenecek etkinliklerle gerçekleştirilmesine karar verildi. 19 Nisan 1925’te kabul edilen kanunla 29 Ekim, 1925 yılından itibaren Cumhuriyet Bayramı olarak kutlanmaya başlandı.
29 EKİM, CUMHURİYET BAYRAMI OLARAK KUTLANIYOR
Türkiye Cumhuriyeti’nin ilan edildiği 29 Ekim, her yıl Cumhuriyet Bayramı olarak kutlanıyor. Cumhuriyet’in kuruluşunun 103’üncü yıl dönümünde, 28 Ekim 1923 akşamı Çankaya Köşkü’nde alınan karar ve ertesi gün Meclis’te gerçekleştirilen oylama, Türkiye’nin yönetim biçiminin belirlenmesinde önemli bir yer tutuyor. Mustafa Kemal Atatürk’ün önderliğinde yürütülen Milli Mücadele’nin ardından ilan edilen Cumhuriyet, 29 Ekim 1923’te gerçekleştirilen anayasa değişikliğiyle resmiyet kazandı. İlk cumhurbaşkanının seçilmesi ve hükümet sisteminin yeniden düzenlenmesiyle yeni devletin yönetim yapısı oluşturuldu. Cumhuriyet’in ilanının ardından 1925 yılında milli bayram olarak kabul edilen 29 Ekim, Türkiye genelinde her yıl törenler ve çeşitli etkinliklerle anılıyor.
